“Kamu yararı kararı hangi durumlarda alınır?”: Kutsal kalkan mı, her derde deva etiket mi?

Şunu açıkça söyleyerek başlayayım: “Kamu yararı var” cümlesi, bir projeye sihirli dokunuş yapmaz. Tam tersine, çoğu zaman zayıf planlamayı, eksik katılımı ve aceleci idari kararları perdelemenin en kolay yoludur. Kamu yararı kararı; mülkiyet hakkını sınırlayan, yaşam alanlarını dönüştüren, bütçeleri şekillendiren güçlü bir idari araçtır. Gücü kadar sorgulanması da zorunludur. O yüzden bu yazı, ezber bozan bir çağrıdır: “Kamu yararı” denmişse, önce durup gerçekten kimin yararı olduğuna bakalım.

Kısa cevap: Kamu yararı kararı; altyapı–ulaşım, enerji–kaynak iletim hatları, imar–kentsel dönüşüm, çevre–kültürel mirasın korunması ve afet–acil durum gibi başlıklarda alınır. Ancak alınabilmesi, gereklilik–orantılılık–ölçülülük ilkelerinin somut verilerle ispatını, alternatiflerin değerlendirilmesini ve şeffaf gerekçeyi şart koşar. “Etiket” değil, kanıt gerekir.

Kamu yararı kararı nedir, ne değildir?

Kamu yararı kararı; bir hizmetin, yapının ya da düzenlemenin toplumun genel çıkarını açıkça ileri taşıdığına dair idarenin gerekçeli tespitidir. Ne değildir? Siyasi takvimi kurtaran bir imza, yatırımcıyı rahatlatmak için çekilen albeni pozu, “itirazları susturur” türünden hukuki bir susturucu asla değildir. Meşruiyeti; veri, analiz, katılım ve yargısal denetime açıklık üzerinden kurulur.

Hangi durumlarda alınır?

1) Altyapı ve ulaşım projeleri

Karayolu, demiryolu, liman, havaalanı, içme suyu ve kanalizasyon hatları, metro ve lojistik merkezler… Burada amaç; güvenlik, erişilebilirlik ve ölçek ekonomisidir. Ancak “kestirme güzergâh” uğruna tarım alanlarını bölmek, mahalleleri ayırmak ya da doğal koridorları kesmek kamu yararı sayılabilir mi? Güzergâh alternatifleri ve yerel etki analizi yoksa, hayır.

2) Enerji üretimi ve iletim hatları

RES–GES–HES, doğal gaz iletim–depolama, elektrik iletim hatları, trafo merkezleri, maden sahaları… Enerji arz güvenliği ciddi bir kamu yararı başlığıdır; fakat biyolojik çeşitlilik kaybı, su rejimi bozulması ve yerel ekonomiye darbe, “net faydayı” kolayca negatife çevirebilir. ÇED raporunun fotokopi gibi tekrarlandığı dosyalarda “üstün kamu yararı” iddiası boşlukta kalır.

3) İmar, planlama ve kentsel dönüşüm

Okul–hastane–yeşil alan gibi “sosyal donatı” ayrılması, deprem riskli alanlarda dönüşüm ve afet odaklı yerleşim planları. Kamu yararı burada çok güçlüdür; ama konut–ticaret imarı ile paketlenmiş projelerde kamu yararı ile özel kazanç sınırının çizilmesi elzemdir. Bir proje, kamu hizmeti ile birlikte yüksek yoğunluklu ayrıcalıklı imarı taşıyorsa, gerçekten kimin yararı ağır basıyor?

4) Çevre, doğa ve kültürel miras

Korunan alan ilanları, sit statüleri, milli park sınırları, kıyı–sulak alan düzenlemeleri, arkeolojik miras koruması… Burada kamu yararı çoğu kez “koruma” üzerinden kurulur. Sorun, “üstün kamu yararı” gerekçesiyle koruma statülerinin daraltılmasında ortaya çıkar. Esas kamu yararı, kısa vadeli ekonomik getirinin üzerinde mi, altında mı? Cevap verilmeden sınır değiştiriliyorsa, karar tartışmalıdır.

5) Afet ve acil durumlar, acele kamulaştırma

Deprem sonrası yerleşim, kritik güvenlik tesisleri, baraj–set yıkılma riski gibi haller. Burada zaman faktörü ağır basar; fakat “acil” etiketi kalıcı standart haline getirildiğinde, yargısal denetim ve katılım zayıflar. Acil ihtiyaç ile kalıcı hak kaybı dengesi, her dosyada yeniden ve şeffaf biçimde kurulmalıdır.

Zayıf noktalar: “Kamu yararı”nın gölgesindeki kör noktalar

• Belirlilik sorunu: “Kamu yararı” soyut bir kavramdır; ölçütleri netleştirilmeyince her dosyaya uydurulan lastiğe döner.
• Alternatif analizi eksikliği: Başka güzergâh, başka teknoloji, daha küçük ölçek denenmeden “tek seçenek bu” demek kamu yararı değil, tercih dayatmaktır.
• Orantılılık–ölçülülük ihlali: Yüzlerce haneyi yerinden eden yol, kazanımını kanıtlamıyorsa kamu yararı değil, toplumsal maliyettir.
• Katılım ve şeffaflık zaafı: Haritalar kapalı odalarda çiziliyor, raporlar paylaşılmıyor, cevap hakkı kâğıt üzerinde kalıyorsa karar meşruiyeti yara alır.
• Faydanın adil dağılmaması: Bedelini bazıları öderken getiriyi başkaları topluyorsa, kamu yararı söylemi güven kaybına dönüşür.

Doğru soru: “Kamu yararı var mı?” değil, “Nasıl ispatlandı?”

Bir karar dosyasında görmek isteyeceğiniz asgari çerçeve şudur: somut ihtiyaç analizi, ölçülebilir hedef, kapsamlı etki değerlendirmesi, gerçek alternatif karşılaştırması, maliyet–fayda tablosu, telafi–iyileştirme planı, bağımsız denetim ve anlamlı katılım. Bu unsurlar yoksa geriye “otorite dedi ki” kalır. O da kamu yararı değil, kamu gücüdür.

Hızlı denetim listesi: Bir karar “kamu yararı” testini geçiyor mu?

1. Gerekçe: Sorun tanımı açık mı? Ölçülebilir hedef var mı?
2. Veri: Talep projeksiyonu, çevresel–sosyal etki ve maliyetler nesnel kaynaklarla destekli mi?
3. Alternatif: En az iki gerçekçi seçenek analiz edilip karşılaştırılmış mı?
4. Orantı: Müdahale, amaçla orantılı mı? Daha az zararlı çözüm mümkün mü?
5. Adalet: Etkilenenlere adil tazmin–taşınma–geçim planı sunuluyor mu?
6. Denetim: Yargısal ve toplumsal denetime açık, verisi erişilebilir mi?

Tartışmayı ateşleyecek sorular

• “Kamu yararı” gerekçesi olmasaydı bu proje yine de savunulabilir miydi?
• Faydanın yüzde kaçı gerçekten kamusal, yüzde kaçı özeldir?
• Alternatifler masaya konduğunda aynı sonucu verir miydiniz?
• Karardan en çok etkilenenler, karar mekanizmasına gerçekten dahil oldu mu?
• On yıl sonra bu kararı hâlâ “yararlı” sayacak mıyız, yoksa faturası yeni çıkacak?

Son söz: Etiketi değil, içeriği savunalım

Kamu yararı kararı; doğru kurulduğunda toplumun ortak geleceğini güçlendirir, yanlış kurulduğunda hak kayıplarına ve geri dönülmez tahribata yol açar. Bu yüzden mesele “alındı mı–alınmadı mı” ikiliğine sıkıştırılamaz. Asıl ölçü, kararın nasıl çalıştığı, kime ne kazandırıp kimden ne götürdüğü ve bunu nasıl kanıtladığıdır. Hep birlikte talep etmemiz gereken şey net: Etiket değil, delil; slogan değil, analiz; oldu-bitti değil, katılım.